Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Πώς χρηματοδοτούντο τα έργα επί Κατοχής;

Οι Γερμανοί, αμέσως μετά την κατάληψη της χώρας, επέδειξαν το ενδιαφέρον τους για τη διείσδυση στον τραπεζικό χώρο. Αφ’ ενός, ο συγκεκριμένος χώρος θα μπορούσε να αποτελέσει το καλύτερο μέσο για την εκμετάλλευση της οικονομίας, αφ’ ετέρου θα προέκυπταν πιθανά κέρδη για τις γερμανικές τράπεζες. Σύντομα, λοιπόν, η Dresden Bank στράφηκε στην Τράπεζα Αθηνών, ενώ η Deutsche Bank στράφηκε, με τη σειρά της, προς την Εθνική Τράπεζα, στοχεύοντας στις μετοχές που αυτή κατείχε η Société Generale. Η Εθνική Τράπεζα έκλεισε συμφωνία με την προαναφερθείσα γερμανική τράπεζα, με στόχο να διασφαλιστεί το πλήθος των μετοχών ελληνικών εταιρειών τις οποίες είχε στα χαρτοφυλάκια της και είχαν γίνει στόχος των Γερμανών.

Στην κοίτη του Ιλισσού, κοντά στου Χαροκόπου, παιδάκια μαζεύουν χόρτα για να τραφούν.

Η Τράπεζα Αθηνών από το φθινόπωρο του 1941 συνεργάστηκε ενεργά με την Dresden Bank συγκροτώντας από κοινού την «Ελληνο-Γερμανική Οικονομική Εταιρεία Α.Ε.», με στόχο τη διευκόλυνση των πληρωμών στις εμπορικές σχέσεις Ελλάδας-Γερμανίας. Η εταιρεία στεγάστηκε στις εγκαταστάσεις τα Τράπεζας Αθηνών, στην οδό Σταδίου 28. Οι ανάγκες σε προσωπικό καλύφθηκαν κυρίως από υπαλλήλους της Ελληνικής Τράπεζας.

Σύντομα η νέα εταιρεία αξιοποιήθηκε στο πλαίσιο του μηχανισμού χρηματοδότησης των αναγκών των Γερμανών στην Ελλάδα. Οι συγκεκριμένες ανάγκες χρηματοδοτούνταν κυρίως από τους λογαριασμούς των εξόδων κατοχής στην Τράπεζα της Ελλάδος, αλλά τα ποσά έφταναν στους δικαιούχους, συμπεριλαμβανομένων των εργολάβων και εργοληπτικών εταιρειών, μέσω λογαριασμών σε άλλες τράπεζες. Με αυτόν τον τρόπο χρησιμοποιήθηκαν και η Τράπεζα Αθηνών και η Ελληνο-Γερμανική ως μηχανισμοί χρηματοδότησης των γερμανικών προμηθειών.

Στο αρχικό Διοικητικό Συμβούλιο της εταιρείας μετείχε ως Πρόεδρος ο επιχειρηματίας Πλάτων Χατζημιχάλης, υπουργός Εθνικής Οικονομίας στην κυβέρνηση Τσολάκογλου μέχρι τον Μάρτιο του 1942, ο Χανς Πίντλερ ως Α΄Αντιπρόεδρος, Διευθυντής της Dresden Bank, ο Θεόδωρος Υψηλάντης, σταβλάρχης στα Ανάκτορα και ιδρυτής της Ένωσης Ελλήνων Φασιστών κατά τη δεκαετία του 1920, μέλος του ΔΣ στις επιχειρήσεις του Μποδοσάκη, ως Β΄Αντιπρόεδρος, ο Δημήτριος Γυαλίστρας, Διευθυντής στην Τράπεζα Αθηνών και σύμβουλος στην «ΕΡ-ΘΑ» και ο Περικλής Μπέμπης, διευθυντής της «Ελληνικής Εριουργίας Α.Ε», ιδιοκτησίας από το 1935 του Μποδοσάκη.

Στους εξώστες πολυκατοικιών φυτεύονται λαχανικά. Εκεί είναι ασφαλή από τους επίδοξους κλέφτες. Στη φωτό η βεράντα του καθηγητή της Ανωτάτης Γεωπονικής Πάνου Αναγνωστόπουλου, με ντομάτες και πατάτες.

Ακολούθησαν μέχρι το καλοκαίρι του 1943 αλλαγές στη σύνθεση του ΔΣ, με τον Δημήτρη Δοανίδη, Διευθυντή της Τράπεζας Αθηνών, τον Γουσταύο Σταγδενχάουφεν, μέλος του Γερμανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου στην Αθήνα, τον στρατηγό Κάρολο φον Χέρβαϋ, μέλος του Γερμανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου και άλλους να προστίθενται στα μέλη του ΔΣ, ύστερα και από αποχωρήσεις.

Πώς λειτούργησε ο μηχανισμός

Ο όλος μηχανισμός λειτούργησε ως εξής: Ο προμηθευτής ή η εργοληπτική εταιρεία εξέδιδε τιμολόγιο, το οποίο είχε συγκεκριμένη, τυποποιημένη μορφή, για τη γερμανική υπηρεσία που ήταν ο «πελάτης» του. Το τιμολόγιο προπληρωνόταν από την Τράπεζα Αθηνών και την προ-εξόφλησή του εγγυάτο η Ελληνο-Γερμανική. Λίγες ημέρες αργότερα, η Ελληνο-Γερμανική απαλλασσόταν από τη συγκεκριμένη εγγύηση, ύστερα πιθανώς από την καταβολή των χρημάτων από την Τράπεζα της Ελλάδος. Σε κάποιες περιπτώσεις που υπήρχαν προηγούμενα χρέη, γραμμάτια, δηλαδή, των προμηθευτών προς την Τράπεζα Αθηνών, η πληρωμή των προμηθευτών πραγματοποιείτο απευθείας από την Ελληνο-Γερμανική.

Ύστερα από την εν μέρει στάση πληρωμών, στο πλαίσιο των οικονομικών μέτρων Νοϋμπάχερ τον Οκτώβριο του 1942, προκλήθηκε αρχικά αναστάτωση στους προμηθευτές. Ωστόσο, οι σημαντικότεροι από αυτούς, όπως οι εργοληπτικές εταιρείες που γνωρίσαμε σε προηγούμενο Σαββατοκύριακο, δεν φαίνεται να έχασαν τα χρήματά τους, αφού η Τράπεζα Αθηνών σύντομα βρήκε 250 εκατ. δραχμές, από τις οποίες 80-100 εκατ. προορίζονταν για τους σημαντικότερους πελάτες. O Χέρμαν Νοϋμπαχερ (1893–1960), ας σημειωθεί, ήταν Αυστριακός πολιτικός, πρώην δήμαρχος της Βιέννης, στέλεχος του ναζιστικού κόμματος και ειδικός πληρεξούσιος του Γ΄ Ράιχ για τα οικονομικά και νομισματικά ζητήματα στην κατεχόμενη Ελλάδα από τον Οκτώβριο του 1942, καθώς και Ειδικός Πληρεξούσιος του Ράιχ στα Βαλκάνια.

Εγγυήσεις προμηθευτών και έξοδα Κατοχής. Πηγή: Βασίλης Μανουσάκης, «Το Γερμανικό Ναυτικό στην κατεχόμενη Ελλάδα: Οικονομικές παράμετροι», Θεσσαλονίκη 2009, σ. 19, www.academia.edu

Στα μέτρα του Νουμπάχερ, με σκοπό να αναχαιτίσει τον καταστροφικό πληθωρισμό και να σταθεροποιήσει τη λεηλατημένη ελληνική οικονομία, ώστε να συνεχιστεί απρόσκοπτα η χρηματοδότηση των δυνάμεων Κατοχής, περιλαμβάνονταν η ίδρυση της DEGRIGES (Deutsch-Griechische Warenausgleichsgesellschaft), η οποία απέκτησε το απόλυτο μονοπώλιο στο εξωτερικό εμπόριο της Ελλάδας. Κάθε εισαγωγή ή εξαγωγή ελεγχόταν από αυτήν, προκειμένου να εξυπηρετούνται οι γερμανικές ανάγκες. Ακόμα και συγχρόνως, ανεστάλησαν όλες οι πληρωμές προς τους Έλληνες εργολάβους που εκτελούσαν έργα για τη Βέρμαχτ και την κατοχική κυβέρνηση, μειώνοντας προσωρινά την κυκλοφορία νέου χρήματος, περιορίστηκαν οι πιστώσεις, ώστε να ελεγχθεί η ρευστότητα στην αγορά, απαγορεύτηκα η εξαγωγή τροφίμων, επιβλήθηκαν έκτακτες εισφορές και επιβαρύνσεις στην εγχώρια οικονομική δραστηριότητα, έγιναν παρεμβάσεις στην αγορά χρυσού, σε μια προσπάθεια να απορροφηθεί χάρτινο χρήμα.

Από τα ίδια κανάλια της Ελληνο-Γερμανικής περνούσε, συγχρόνως και η χρηματοδότηση μιας εταιρείας που είχε κατ΄ουσίαν δημιουργηθεί τον Οκτώβριο του 1942 για να ρυθμίσει τη διαφορά επίσημης με πραγματικής ισοτιμίας δραχμής μάρκου στο διμερές εμπόριο, της DEGRIGES, στην οποί ήδη αναφερθήκαμε.

Aσφαλώς, ολόκληρη η λειτουργία του μηχανισμού πραγματοποιείτο με ελληνικά χρήματα.

Το κόστος των προμηθειών

Στο αρχείο της Ελληνο-Γερμανικής, θυμίζει ο Βασίλειος Μανουσάκης, απόκεινται σχεδόν 600 εγγυήσεις. Οι εγγυήσεις αυτές αντιστοιχούν σε σημαντικά μεγαλύτερο αριθμό τιμολογίων προμηθειών, αφού συχνά μία εγγύηση αφορούσε σε περισσότερα του ενός τιμολογίου. Το ύψος των προμηθειών είναι σημαντικό. Τον Μάιο του 1942, λόγου χάριν, φτάνουν στο ύψος των 11.239 χρυσών λιρών, περίπου 646.863.000 δρχ., ενώ συνολικά μέχρι τον Οκτώβριο του ίδιου έτους ανέρχονται σε σχεδόν 33.000 λίρες. Το ποσό των εγγυήσεων του μηχανισμού για τον μήνα Μάιο είναι ίσο περίπου με το 5% των συνολικών εξόδων Κατοχής για τον συγκεκριμένο μήνα. Το υψηλό αυτό ποσοστό δεν πρέπει να μας εκπλήσσει, δεδομένου ότι το 90% από τις δαπάνες των γερμανικών Ενόπλων Δυνάμεων κατευθυνόταν σε αγορές προϊόντων και υπηρεσιών από εγχώριους προμηθευτές. Από τον Δεκέμβριο του 1943, πάντως, το ποσοστό των προμηθειών πέφτει κατακόρυφα.

Εν αναμονή συσσιτίου στο εργοστάσιο του Φιξ.

Όσον αφορά στους προμηθευτές και στις εργοληπτικές εταιρείες –κάποιες, εκτός από έχουμε ήδη αναφέρει, θα δούμε στη συνέχεια–, μερικοί από αυτούς συναλλάσσονταν από παλαιότερα με τη Γερμανία, ενώ κάποιοι είχαν διακόψει μεν τις σχέσεις του, αλλά οι παλιοί συνεργάτες τους δεν τους είχαν ξεχάσει. Οι Γερμανοί ζητούσαν πληροφορίες από τους οίκους με τους οποίους οι ελληνικές εταιρείες είχαν συνεργαστεί κι αν κρίνονταν άξιοι να συνεργαστούν δίδονταν ακόμα και δάνεια, συχνά με ενέχυρο εμπορεύματα, με σκοπό την ανάπτυξη των εργασιών τους. Σημειώνεται εδώ ότι η συχνά εφαρμοζόμενη πρακτική των βασικών δανειστών επιχειρήσεων να τοποθετούν στελέχη τους στα ΔΣ εταιρειών στις οποίες οι Γερμανοί είχαν συμφέροντα οδήγησε κάποιες από αυτές στην εμπλοκή τους στις γερμανικές προμήθειες, είδαμε κιόλας ότι ο Δημήτριος Γυαλίστρας, στέλεχος της Τράπεζας Αθηνών, ήταν στο ΔΣ της «ΕΡ-ΘΑ», που ασχολήθηκε με έργα για λογαριασμό των Αρχών Κατοχής.

Σε τι ποσά ανήλθαν τα κέρδη των εμπλεκόμενων ελληνικών εταιρειών;

Θα συνεχίσουμε το επόμενο Σαββατοκύριακο.

ΠΗΓΗ ΦΩΤΟ

Κώστας Παράσχος, Η κατοχή. Φωτογραφικά τεκμήρια, Ερμής, 1974.    

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Οι δωσίλογοι. Ένοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής, Αλεξάνδρεια, 2023, σσ. 111-118.

 Μανουσάκης, Βασίλειος Γ., Οικονομία και πολιτική την Ελλάδα του Β΄Παγκοσμίου πολέμου. Η ελληνική οικονομία της «Νέας Ευρώπης» του Άξονα και το ζήτημα της οικονομικής συνεργασίας με τους κατακτητές, ανέκδοτη και αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2014.