Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Τα οδικά δίκτυα στο θέατρο επιχειρήσεων Ηπείρου και Αλβανίας

Σε αντίθεση με το νέο και πλήρως ανακαινισμένο οδικό δίκτυο του θεάτρου επιχειρήσεων προς Βουλγαρία, το οδικό δίκτυο του θεάτρου επιχειρήσεων Ηπείρου, εκεί όπου γράφτηκαν οι πιο λαμπρές σελίδες δόξας, ήταν από ανεπαρκές έως σχεδόν ανύπαρκτο. Ο Αλ. Παπάγος γράφει: «Από του θέρους του 1939, λόγω της παρά της Ιταλίας καταλήψεως της Αλβανίας, μέρος των ανωτέρω πιστώσεων του πρώτου τριετούς προγράμματος ως και το πλείστον των πιστώσεων 1940-1941 εχρησιμοποιήθη για τον εξοπλισμόν του προς Αλβανίαν Θεάτρου Επιχειρήσεων».

Σχεδιάγραμμα αντιαρματικής άμυνας Κλεισούρας.

Η πίστωση που διέθεσε το Υπουργείο Συγκοινωνιών ήταν ύψους 167 εκατ. δρχ. και ανάμεσα σε άλλες εργασίες αφορούσε και στην κατασκευή της οδού Λάρισας-Κοζάνης.

Συνολικά, για το οδικό δίκτυο προς την Αλβανία, το Υπουργείο Συγκοινωνιών διέθεσε μετά την 7η Απριλίου 1939 περίπου 200 εκατ. δρχ. 

Από τα προαναφερθέντα, είναι προφανείς οι στρατηγικοί προσανατολισμοί του αμυντικού δόγματος της χώρας και ο πλήρης αιφνιδιασμός –για μερικούς: η εθελοτυφλία– με την κατάληψη της Αλβανίας από την Ιταλία, όπως έχουμε ήδη υπαινιχθεί.

Για την αποτελεσματική άμυνα και υποστήριξη των επιχειρήσεων, ο κλήρος έπεφτε στην VIII Μεραρχία, που με τα πενιχρά οικονομικά της και σε πολλές περιπτώσεις αυτοσχεδιάζοντας, προσπάθησε να οργανώσει υποτυπωδώς το οδικό δίκτυο του τομέα ευθύνης της, αλλά και, χάρη και στις εργώδεις προσπάθειες του συνταγματάρχη Παναγιώτη Μαυρογιάννη, διοικητή του πυροβολικού της μεραρχίας, αμυντικά έργα σε όλον τον τομέα, με αντιαρματικές τάφρους, συρματοπλέγματα, ναρκοπέδια και πολυβολεία, ενώ πυροβόλα τοποθετήθηκαν ακόμα και μέσα σε σπηλιές. 

Το έργο της VIII Μεραρχίας: στα χνάρια του Αλή Πασά.

Πιο συγκεκριμένα, η VIIΙ Μεραρχία διέθετε 800 χιλ. δρχ. για το σύνολο των αμυντικών έργων και κατόπιν πολλών παρεμβάσεων, η Γενική Διοίκηση Ηπείρου πέτυχε από το Υπουργείο Συγκοινωνιών μια επιπλέον πίστωση ύψους 1 εκατ. δρχ.

Ομάδα γυναικών σε διάλειμμα από το άνοιγμα χιονισμένου δρόμου.

Σε συνεργασία με τις μονάδες Μηχανικού, στις εργασίας συνέδραμαν κυρίως οι απλοί κάτοικοι της περιοχής, που τις περισσότερες φορές δούλευαν αμισθί, καθώς και ο Δήμος Ιωαννιτών, οι Υπεραστικές Διευθύνσεις Αυτοκινήτων Ιωαννίνων και η βρετανική εταιρεία Henry Boot and Sons Ltd –η οποία ενεργοποιείτο σε αντιπλημμυρικά έργα, υδραυλικά και αρδευτικά στη Θεσσαλία– που παρείχαν τα απαιτούμενα φορτηγά για τη μεταφορά υλικών για την επισκευή των οδών και την κατασκευή νέων.

Στην περιοχή της VIII Μεραρχίας, κατασκευάστηκαν 62 χλμ. «καροποιητών οδών» και 185 χλμ. «νέων ημιονικών οδών». Στη διάνοιξη ή και χάραξη των τελευταίων, σημαντικό ρόλο έπαιξε η πείρα των κατοίκων, αφού αξιοποιήθηκαν μονοπάτια που οι ίδιοι οι κάτοικοι χρησιμοποιούσαν. Στην πραγματικότητα, τα μουλάρια, τα άλογα, τα ζώα των κατοίκων «χάραζαν» τις διόδους, τις οποίες οι χωρικοί και οι ποιμένες που τα οδηγούσαν διαμόρφωναν και οριοθετούσαν. Πολλά από αυτά ήταν απομεινάρια των διαδρομών που είχαν χαράξει οι μηχανικοί του Αλή Πασά. 

Ο Αλή Πασάς, ας υπενθυμίσουμε εδώ, θεωρώντας τη σπουδαιότητα του δρόμου άρρηκτα συνδεδεμένη με τη διοικητική επιβολή, να μεταφέρεται, δηλαδή, η κρατική επιβολή σε όλα τα σημεία της επικράτειας, και την οικονομική ανάπτυξη προχώρησε στη συντήρηση του προϋπάρχοντος οδικού δικτύου, το οποίο συνίστατο κατά την Τουρκοκρατία αποκλειστικά από ημιονικούς δρόμους, και στην κατασκευή νέου – έχουμε σήμερα, χάρη στη νεότερη έρευνα, την εικόνα ενός οδικού δικτύου εκτεταμένου και ασφαλούς για τους μετακινούμενους. Με τα λόγια του Παναγιώτη Αραβαντινού: «Αποκατέστησεν ο Αλής και εστερέωσε πλήρες το κράτος της ασφαλείας και της τάξεως. Εν χώρα δε στερουμένη και των στοιχειωδέστερων της συγκοινωνίας μέσων εχάραξεν οδούς [...] Προήγαγεν δε διά της τάξεως και της εξασφαλίσεως της συγκοινωνίας μεγάλως την εμπορίαν και την βιομηχανίαν της χώρας» – σε περίοδο πολεμικών συρράξεων, μάλιστα, ο Αλής είχε εγκαταστήσει ειδικό σώμα, τους «μπαλτατζήδες», οι οποίοι είχαν την ευθύνη για τον καθαρισμό και την ισοπέδωση των δρόμων, σε ειρηνικές περιόδους την ευθύνη για την κατάσταση του οδικού δικτύου είχαν οι κοινότητες, αλλά και ειδικό σώμα μηχανικών που είχε ιδρύσει ο Πασάς της Ηπείρου. «Πρώτος αυτός [ο Αλή Πασάς] έκανε ν’ αντηχήση στην Ήπειρο η σκαπάνη της οδοποιίας τόσο έντονα», για να ακούσουμε εδώ τη λέξη του Γιώργου Βαρβαρέτου.

Οδικός χάρτης της Αλβανίας τις παραμονές της ιταλικής επίθεσης.

Στον τομέα της Ηπείρου, οι σοβαρές ελλείψεις στο δίκτυο συγκοινωνιών, σε συνδυασμό με τις πολύ άσχημες καιρικές συνθήκες, οι οποίες επικράτησαν κατά το φθινόπωρο και τον χειμώνα του 1940, ύστερα περίπου από δύο μήνες από τότε που το Ελληνικό Μέλλον δημοσίευσε πρωτοσέλιδο κύριο άρθρο με τίτλο «Όχι» –παρά τα θρυλούμενα, η πατρότητα του επιρρήματος δεν ανήκει στον Ι. Μεταξά–, ήταν οι σημαντικοί παράγοντες για την ανάσχεση της ιταλικής επιθετικότητας, αλλά όχι το κύριο αίτιο, καθώς και για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι μονάδες του ΕΣ κατά την προώθησή τους προς το Μέτωπο. Δεδομένου ότι ο ΕΣ ήταν ελάχιστα μηχανοκίνητος –«ζητούμε [από τους Βρετανούς] καμιόν διά να προχωρήσωμεν», σημείωνε ο αγωνιών Μεταξάς, πλέον, «ένα πρόσωπο στη μεγάλη τραγωδία της Ευρώπης», σύμφωνα με τη φράση του Γ. Σεφέρη στο Ημερολόγιό του–, δεδομένου, επομένως, ότι υποχρεώθηκε σε εξαντλητικές πορείες, οι επιτυχίες του στη διάρκεια του πολέμου καθίστανται ακόμα σημαντικότερες. 

Θα συνεχίσουμε το επόμενο Σαββατοκύριακο επισκεπτόμαστε το μέτωπο κατά τις επιχειρήσεις του Ελληνοϊταλικού πολέμου.

ΠΗΓΗ ΦΩΤΟ

Εμείς οι Έλληνες. Πολεμική ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, Β΄τόμος. Από τη Μικρασιατική Καταστροφή στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή, Σκάι Βιβλίο, 2008.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ - ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Κατσιμήτρος, Χαράλαμπος, Η Ήπειρος προμαχούσα. Η δράση της VII Μεραρχίας κατά τον πόλεμο 1940-41, χ.ε., 1956, ΓΕΣ, 1982, σσ. 51-53. Νεότερη έκδοση: Βιβλιοθήκη Ηπειρωτικών Μελετών, 2007. Για τον βίο και τις ημέρες του Χ. Κατσιμήτρου, βλ. Κατσιμήτρος Χαράλαμπος, ο Ευρυτάνας στρατηγός της νίκης του 1940, Εταιρεία Ευρυτάνων Επιστημόνων, 1993.

Για τη σκαπάνη, που πρώτη φορά επί Αλή Πασά ήχησε έντονα στην Ήπειρο, βλ., Βαρβαρέτος, Γεώργιος, Ο Αλή Πασάς από την άλλη πλευρά, Βιβλιοθήκη Ηπειρωτικής Εταιρείας Αθηνών, 1968, σ. 22 και γενικότερα: [Αραβαντινός, Παναγιώτης], Χρονογραφία της Ηπείρου : των τε ομόρων ελληνικών και ιλλυρικών χωρών διατρέχουσα κατά σειράν τα εν αυταίς συμβάντα από του σωτηρίου έτους μέχρι του 1854. Συντεταγμένη υπό Π[αναγιώτου] Α[ραβαντινού] Π[αργείου], δύο τόμοι, εκ του Τυπογραφείου Σ. Κ. Βλαστού, 1856, τόμος δεύτερος, «Οδοιπορικός πίναξ», σσ. 411-412. Τώρα, στην έκδοση από τις εκδόσεις Κουλτούρα, 2004. Επίσης, του ίδιου, Περιγραφή της Ηπείρου σε τρία μέρη, εισαγωγή: Κ.Θ. Δημαράς, Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών, 1984, μέρος Α’, «Δρομολόγιον αρχαίον τε και νέον», σσ. 63-70. Για το «Όχι», βλ., Ελληνικό Μέλλον, 30 Οκτωβρίου 1940. Για το ζήτημα του «όχι» και την ανάλογη ρητορική, βλ., Μπογιατζής, Βασίλης, «Μεταξύ ιδεολογίας και πραγματικότητας», Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 26-27 Οκτωβρίου 2013.

Σε σχέση με τα «καμιόν», βρετανικά εφόδια, μεταξύ των οποίων και αυτοκίνητα, καταγράφεται σε φιλμάκι διαθέσιμο στο διαδίκτυο ότι ξεφορτώνονται από πλοίο στο λιμάνι του Πειραιά, στα τέλη του 1940 – αρχές 1941, αν οδηγός μας στη χρονολόγηση είναι οι τύποι των οχημάτων και οι στολές (: ”Britich Equipment Arrives In Greece“). Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για ελαφρά ερπυστριοφόρα Universal Carrier, ελκυστήρες πυροβολικού Morris Commercial C8 FAT ”Quad“, ελαφρά αυτοκίνητα Austin 8HP, ασθενοφόρα Austin K2, φορτηγά Bedford OY. Τα οχήματα αυτά χρησιμοποιήθηκαν κυρίως από τη 19η Μηχανοκίνητα Μεραρχία του ΕΣ (: Pirie, Ian, Η δράση της SOE στην Ελλάδα, 1940-1942. Η μυστική συνεργασία Ελλήνων και Βρετανών στην Κατοχή, μετάφραση: Μαρία Μουρκούση, επιμέλεια-σημειώσεις: Αλέξανδρος Καρατζάς, πρόλογος – επιστημονική επιμέλεια: Κωνσταντίνα Μπότσιου, Παπαδόπουλος, 2026, σ. 112, σημ. 15). Για τα αυτοκίνητα που διέθετε ο ΕΣ και τις σχετικές προμήθειες μέχρι τον Οκτώβριο του 1940, βλ., αναλυτικότατα, Τσιπλάκος, Τάσος, «Μηχανοκίνηση εν πολέμω» στο Καφάογλου, Ηλίας, Ελληνική αυτοκίνηση 1900-1940. Άνθρωποι, δρόμοι, οχήματα, αγώνες, ύψιλον/βιβλία, 2013, σσ. 444-466 και σσ. 468-469, «Συγκριτικός πίνακας διαθέσιμων επίσημων πηγών για τα αυτοκίνητα». Βλ., επίσης, αναλυτικά, Καφάογλου, Ηλίας, Ελύτης εποχούμενος. Διαδρομές στην ειρήνη και στον πόλεμο, ύψιλον/βιβλία, «Αυτοκίνηση εν πολέμω», σσ. 26-32, και σημειώσεις σσ. 76-77.

Εν προκειμένω, ο Αρχιστράτηγος των επιχειρήσεων Αλ. Παπάγος αναφέρει χαρακτηριστικά ότι «Αι ανάγκαι του Στρατού εκστρατείας διά την εξυπηρέτησιν μόνον ενός σημαντικού ελιγμού απήτουν λίαν μεγάλον αριθμόν αυτοκινήτων, ήτοι περί τα 7.000 αυτοκίνητα». Αποτέλεσμα: «[…] Τα προβλήματα του εφοδιασμού εξήσκουν τυραννικήν δουλείαν επί των επιχειρήσεων και η έλλειψης αυτοκινήτων επηρέασε και περιόρισε τας επιθετικάς ενεργείας του ελληνικού στρατού» (: Παπάγος, Αλέξανδρος, Ο πόλεμος της Ελλάδας 1940-1941, ό.π., και Ο Ελληνικός Στρατός, ό.π., σ. 292). Για τα αυτοκίνητα που διέθετε ο ΕΣ, βλ. ΓEΣ/ΔIΣ, Η προς πόλεμον προπαρασκευή…, ό.π., Παράρτημα 2, σ. 151, και ΓΕΣ/ΔΙΣ, Η Ιστορία της οργάνωσης του Ελληνικού Στρατού 1821-1954, ΔΙΣ, 2005, σ. 364. ΓEΣ/ΔIΣ, Eφοδιασμοί του Στρατού εις υλικά οπλισμού και πυρομαχικά πυροβολικού και πεζικού κατά τον πόλεμον 1940-41, ΔΙΣ, 1982, σ. 134. ΓEΣ, «Πίναξ Eμπολέμου Συνθέσεως Mοίρας Eλαφρών Φορτηγών Aυτοκινήτων» (Aύξων Aριθμός Eμπολέμου Συνθέσεως: 388). ΓEΣ, «Πίναξ Eμπολέμου Συνθέσεως Mοίρας Bαρέων Φορτηγών Aυτοκινήτων» (Aύξων Aριθμός Eμπολέμου Συνθέσεως: 387). ΓEΣ, «Πίναξ Eμπολέμου Συνθέσεως Mικτής Mοίρας Aυτοκινήτων. (Aύξων Aριθμός Eμπολέμου Συνθέσεως: 389) [Αρχείο Τάσου Τσιπλάκου]. ΓEΣ, «Πίναξ Eμπολέμου Συνθέσεως E’ Mικτού Λόχου Aυτοκινήτων» (Aύξων Aριθμός Eμπολέμου Συνθέσεως: 570) [Αρχείο Τάσου Τσιπλάκου ]. ΓEΣ, «Πίναξ Eμπολέμου Συνθέσεως Όρχου Aυτοκινήτων τύπου A’, Tύπου B’ και Tύπου Γ’ (Aύξων Aριθμός Eμπολέμου Συνθέσεως: 567, 568 και 569, αντίστοιχα) [Αρχείο Τάσου Τσιπλάκου]. Έκθεση: «Περί της διεξαγωγής της Yπηρεσίας Aυτοκινήτων κατά τον Eλληνοϊταλικόν Πόλεμον του 1940-1941» (Aρχείο ΔIΣ/ΓEΣ, Φ. 633/Δ/1, συντάκτης: συνταγματάρχης Tρικεδήμος). Αρβανιτόπουλος, Μιχάλης, Ιστορία του ελληνικού μοτοσυκλετισμού, ό.π., σσ. 183-184. Για οχήματα που έστειλαν οι Βρετανοί, βλ. Higham, Robin, Diary of a disaster. British aid to Greece 1940-1941, The University Press of Kentucky, 1986 (: Το ημερολόγιο μιας καταστροφής. Η βρετανική βοήθεια στην Ελλάδα 1940-1941, μτφρ. Νίκος Λαζαρίδης, Γκοβόστης, 2008, σσ. 101-103) και Casson, Stanley, Greece ag