Εν μέσω των κατασκευαστών: Η οικογένεια Ζάννου - Τεχνίτες και τεχνικοί (Μέρος Α')

Η ευρύτερη οικογένεια δραστηριοποιείται σε δύο κυρίως περιόδους ανάπτυξης της ελληνικής βιομηχανίας: σε εκείνη με χρονικό τόξο από το 1882 έως τους Βαλκανικούς Πολέμους και σε εκείνη που χρονικά θα μπορούσε να προσδιοριστεί από το 1920 μέχρι την εκδήλωση της κρίσης του 1929 στην Ελλάδα και την πτώχευση του 1932. Ο ακαταπόνητος Νίκος Σ. Παντελάκης, στο πρόσφατο βιβλίο του, προϊόν προφανές ακάματης έρευνας χρόνων, ασχολείται εξονυχιστικά με την επιχειρηματική δραστηριότητα της οικογένειας Ζάννου και την ιστορική πορεία των επιχειρήσεων («Οινοποιητική Εταιρεία Ζάννος και Ρως», «Ανώνυμη Εταιρεία Οινοποιίας και Γεωργικής Βιομηχανίας», «Ανώνυμη Εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων», «Γενική Βιομηχανική Εταιρεία ΒΙΟ», «Έργον», «Βέλος», «Ανώνυμη Εταιρεία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων», «Τέκτων»), τις οποίες τα μέλη της οικογένειας ίδρυσαν και στις οποίες συμμετείχαν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο.

MUST READ

Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Το ζήτημα της οδοποιίας και η σχετική διαμάχη

Ποιος ήταν ο πρωταρχικός στόχος της επιχειρηματικής δραστηριότητας των μελών της ευρύτερης οικογένειας; Η εξασφάλιση εργασίας και η παρεπόμενη ποιότητα ζωής ή απλώς και μόνον η κερδοφορία; Σε ποιον βαθμό το πανεπιστημιακό, εξειδικευμένο επίπεδο σπουδών των μελών της οικογένειας Ζάννου συνδέεται με τη μετέπειτα επαγγελματική εμπλοκή τους; Οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι επιχειρήσεις, τις οποίες ίδρυσαν και στις οποίες συμμετείχαν οι δραστήριοι και τολμηροί επιχειρηματίες, οφείλονταν στις συγκυρίες ή σε λανθασμένες εκτιμήσεις και αποφάσεις των Δ.Σ. –η σύνθεση των οποίων ήταν ενδεικτική του είδους ελέγχου που επιθυμούσε να ασκήσει η οικογένεια– των επιχειρήσεων; Τι τύπου συνεργασία αναπτύχθηκε μεταξύ των διαφορετικών επιχειρήσεων της οικογένειας, επιχειρήσεων τρόπον τινά συγκοινωνούντων δοχείων; Ποιες ήταν οι σχέσεις των μελών της οικογένειας με άλλους επιχειρηματίες και βιομηχάνους; Πώς εμπλέκεται η οικογένεια Ζάννου με το πρόγραμμα οδοποιίας του ελληνικού Μεσοπολέμου και με την κατασκευή αμαξωμάτων λεωφορείων;

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος στις εγκαταστάσεις της ΒΙΟ. Διακρίνονται οι Αριστόβουλος Ι. Ζάννος, Εμμανουήλ Ρως, Δημήτριος Κ. Ζάννος, Γιάννης Κ. Ζάννος και Μίλτος Α. Ζάννος. Φωτογραφία πριν από το 1932.

Από τη Μυτιλήνη στην Κωνσταντινούπολη, στην Αθήνα, στο Μονπελιέ

Η οικογένεια Ζάννου κατάγεται από τη Μυτιλήνη, για να αρχίσουμε με τις συστάσεις. Ύστερα από τον απαγχονισμό του Κωνσταντίνου Κωνσταντινίδη από τους Οθωμανούς, την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης, η γυναίκα του με τον γιο της, Ιωάννη, έφυγαν και εγκαταστάθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί άλλαξαν το επώνυμό τους σε Ζάννος. Ο Ιωάννης, μετά το τέλος των σπουδών του, ασχολήθηκε με το εμπόριο, παντρεύτηκε τη Μαρία (Μαριόρα), το γένος Στρατηγοπούλου, και απέκτησαν τέσσερα αγόρια, τον Κωνσταντίνο (1848), τον Κλεάνθη (1850), τον Μιλτιάδη (1852) και τον Αριστόβουλο (1856). Ο Μιλτιάδης σπούδασε μηχανικός στο Πολυτεχνείο, στο Εθνικό Μετσόβιο, από το 1873, στην Αθήνα, ο Κωνσταντίνος και ο Αριστόβουλος νομικά, επίσης στην Αθήνα. Ο τελευταίος, ύστερα από αυτές τις σπουδές του, αποφάσισε να σπουδάσει με υποτροφία γεωπόνος, στην Ανωτάτη Γεωπονική Σχολή του Μονπελιέ. Ανάλογο δρόμο ακολούθησε και ο Επαμεινώνδας Χαρίλαος, μετέπειτα συνιδρυτής της «Οίνων και Οινοπνευμάτων».

Πρώτος ενεπλάκη σε επιχειρηματική δραστηριότητα ο Κλεάνθης, στην εκμετάλλευση λατομείων στην περιοχή της Κύμης. Ο ίδιος είχε επενδύσει σημαντικά κεφάλαια στην επιχείρηση που είχε ιδρύσει ο αδελφός του Μιλτιάδης με τον μηχανικό Μελέτιο Σταματόπουλο στον Βόλο, για την κατασκευή μηχανών. Η εταιρεία χρεοκόπησε, ο Μιλτιάδης πήγε να εργαστεί στην κρατική «Εταιρεία Κατασκευής Δρόμων και Γεφυρών». Ύστερα, το 1884, ο Μιλτιάδης και ο Μανώλης Ρως, εκπαιδευμένος κι αυτός στη Γεωπονική Σχολή του Μονπελιέ, ίδρυσαν τη «Ζάννος και Ρως», με τους γαλλικούς αμπελώνες κατεστραμμένους από τη φυλλοξήρα στα τέλη του 1870. Εφάρμοσαν νεωτεριστικές μεθόδους και τα κρασιά τους, τυποποιημένα πλέον, εξάγονταν στο εξωτερικό.

Το 1890 ιδρύθηκε νέα εταιρεία, αυτήν τη φορά ομόρρυθμη, με την επωνυμία «Ζάννος, Ρως και Σία», με σκοπό την παραγωγή εκλεκτών οίνων και αποσταγμάτων (κονιάκ). Ο Αριστόβουλος, μάλιστα, είναι ο πρώτος που παρασκεύασε σταφιδίνη για τη χαλβουργία. Το 1900 οι αδελφοί Ζάννου αποφάσισαν να ιδρύσουν νέα εταιρεία για την καλλιέργεια τουρκικών καπνών πολυτελείας από σπόρο της Ξάνθης και της Καβάλας. Η εταιρεία «Αδελφών Ι. Ζάννου και Σία» είχε νοικιάσει κτήμα εκτάσεως 70.000 στρεμμάτων στο Λιμογάρδι, μεταξύ Λαμίας και Στυλίδας.

MUST READ

Η ιστορία του ελληνικού οδικού δικτύου: Στην Εγνατία οδό, στον Αυλώνα, στις Σέρρες

Ακολουθεί η ίδρυση, το 1900, της «Εταιρείας Οινοποιίας και Γεωργικής Βιομηχανίας», που προέκυψε από μετατροπή της προηγούμενης εταιρείας σε ανώνυμη, με τη συνεργασία της Τράπεζας Αθηνών, δεδομένου και ότι ο Αριστόβουλος συνδεόταν φιλικά με τον διευθυντή της τράπεζας, Ιωάννη Πεσμαζόγλου. Έξι χρόνια αργότερα ιδρύθηκε η «Ανώνυμος Ελληνική Εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων» – και οι τέσσερις αδελφοί Ζάννου εργάζονταν στην επιχείρηση ως διευθυντές. Το 1913 ιδρύθηκε η «Α. Ζάννος και Υιός», με σκοπό την παρασκευή και πώληση κάθε είδους ζύμης και κάθε άλλη εργασία που σχετιζόταν με τη ζυμοτεχνία.

Και έπειτα ήρθε η σειρά της «Γενικής Βιομηχανικής Εταιρείας ΒΙΟ», αργότερα «Ανώνυμος Βιομηχανική και Τεχνική Εταιρεία ΒΙΟ», προπομπός της οποίας υπήρξε η «Α. Ζάννος και Υιός». Ακριβώς στη «ΒΙΟ» και στην εμπλοκή της οικογένειας Ζάννου στα προγράμματα οδοποιίας του Μεσοπολέμου, εποχή «μετέωρου μοντερνισμού», αλλά και στην κατασκευή αμαξωμάτων λεωφορείων, ύστερα από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, θα αναφερθούμε στη συνέχεια.

Και εγένετο «ΒΙΟ»

Η «Ανώνυμος Γενική Βιομηχανική Εταιρεία ΒΙΟ», που ιδρύθηκε τον Ιανουάριο του 1918 από τον Αριστόβουλο Ι. Ζάννο (1856-1943), ύστερα από την αγορά του μηχανουργείου «Βλαχάνη Πετρόπουλου και Σία» στην Αθήνα, διέθετε κεφάλαια που ανέρχονταν, ήδη το 1925, σε 8 εκατ. δρχ., όσο το αντίστοιχο κεφάλαιο της «ΑΒΕ Γκλαβάνης» το 1936, είχε ειδικό μηχανουργικό κλάδο, ενώ από το 1926 διέθετε και εργοστάσιο ασφάλτου στην Κολοκυνθού, το οποίο τροφοδοτείτο από νέα ηλεκτροπαραγωγική μονάδα. Η ίδρυση της «ΒΙΟ» καθυστέρησε λόγω του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. «Δεν γνωρίζουμε με ποιο σκεπτικό ο Αριστόβουλος Ι. Ζάννος αποφάσισε […] να ιδρύσει τη νέα οικογενειακή επιχείρηση που είχε στα σκαριά από το 1913, ενώ συνεχώς ανέβαλε την ίδρυσή της λόγω του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου», παρατηρεί ο Νίκος Παντελάκης.

Σκοπός της εταιρείας ήταν η κατασκευή και πώληση χημικών, ζυμοτεχνικών, μηχανουργικών και εν γένει βιομηχανικών προϊόντων, ενώ η εταιρεία συνδύαζε «την παραδοσιακή γεωργική βιομηχανική δραστηριότητα της οικογένειας με την ανάπτυξη μιας βαριάς βιομηχανίας στον τομέα της μηχανουργίας, στον οποίο είχαν εξειδικευτεί οι ανιψιοί του Αριστόβουλου Ι. Ζάννου, Δημήτρης Κ. Ζάννος και Γιάννης Κ. Ζάννος, που είχαν αποφοιτήσει ως μηχανικοί από την Πολυτεχνική Σχολή της Ζυρίχης».

Κατά διαστήματα, στο Δ.Σ. της «ΒΙΟ» για το 1918 και το 1919 μετείχαν πολλά μέλη της οικογένειας Ζάννου: ο Μιλτιάδης Ζάννος, γιος του Αριστόβουλου, ο Αχιλλεύς Μαυρίδης, πατέρας της γυναίκας του γιου του Μιλτιάδη, ο Εμμανουήλ Ρως, αδελφός της γυναίκας του Αριστόβουλου, ο Δημήτριος Κ. Ζάννος, γιος του αδελφού του Κωνσταντίνου, ο Γιάννης Αγαλλίδης, άνδρας της Έντιθ, μιας από τις κόρες του Αριστόβουλου, ο Αλέξανδρος Μαυρομάτης, άνδρας της αδελφής της γυναίκας του Μιλτιάδη Ζάννου, ο Νίκος Παντελάκης, άνδρας μίας από τις κόρες του Αριστόβουλου, ο Κωνσταντίνος Νέγρης, γιος της Αγλαΐας Στρατηγοπούλου, αδελφής της Μαριόρας Ζάννου, μητέρας του Αριστόβουλου Ζάννου.

Επιβεβαιώνεται, έτσι, ότι ο Αριστόβουλος Ζάννος πίστευε πως μια επιτυχημένη επιχειρηματική δραστηριότητα έπρεπε απαραιτήτως, πρώτα από όλα, να στηρίζεται σε μία συμπαγή επιχειρηματική ομάδα, και αυτή δεν μπορούσε να μην είναι καταρχήν η οικογένεια με τη στενή ή ευρύτερη έννοια.

Προπομπός της «ΒΙΟ» υπήρξε η «Α. Ζάννος και Υιός», που ιδρύθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 1913, και ήταν το αναγκαίο στάδιο για τη συμμετοχή του Α. Ζάννου με υψηλό ποσοστό μετοχών στη ΒΙΟ. Πρώτος πρόεδρος του Δ.Σ. της «Ανώνυμης Γενικής Βιομηχανικής Εταιρείας ΒΙΟ» υπήρξε ο Αχιλλέας Μαυρίδης, τον οποίο διαδέχτηκε το 1923 ο Εμμανουήλ Ρως και το 1932 ο μεταλλειολόγος-μηχανικός, απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Λιέγης, Κωνσταντίνος Νέγρης, ενώ το 1938-1939 πρόεδρος και γενικός διευθυντής διετέλεσε ο Βρασίδας Παπαγιαννόπουλος.

Το Μηχανοποιείο βρισκόταν στη συμβολή της Λεωφόρου Κωνσταντινουπόλεως (αρ. 117) με την οδό Λένορμαν, στο Μεταξουργείο, σε οικόπεδο που είχε συνεισφέρει στη «ΒΙΟ» κατά την ίδρυσή της ο Αριστόβουλος Ι. Ζάννος – δεν καθυστερώ στον, για την εποχή, άρτιο εξοπλισμό του. Την οργάνωση του Μηχανοποιείου της «ΒΙΟ» είχαν αναλάβει ο Ιωάννης Κ. Ζάννος μαζί με τον αδελφό του Δημήτριο, από τους πρώτους στην Ελλάδα που διέθεταν ιδιωτικό αυτοκίνητο, ένα Morris. Ο πρώτος είχε εκπαιδευτεί στην Αγγλία στην οργάνωση βιομηχανικών εργοστασίων και αυτοκινητικών μεταφορών.

Η εταιρεία υπήρξε πρωτοπόρος στην κατασκευή γεωργικών μηχανημάτων εν σειρά, υδραυλικών πιεστηρίων και στις μεταλλικές κατασκευές, οι οποίες, μέχρι τότε, εισάγονταν από το εξωτερικό. Έτσι, έκανε τη στατική μελέτη, ύστερα από ανάθεση του Υπουργείου Αεροπορίας, κατασκεύασε και τοποθέτησε τον Οκτώβριο του 1929 το μεγαλύτερο υπόστεγο των Βαλκανίων στο Τατόι, ύψους 13 μέτρων, χωρίς εσωτερικά υποστυλώματα – το υπόστεγο εγκαινίασε ο Ε. Βενιζέλος στις 27 Οκτωβρίου 1929 –, όπως και την ανυψούμενη γέφυρα του Ευρίπου, αλλά και μεταλλικά υπόστεγα υδροπλάνων στο Φάληρο, ελεύθερου ανοίγματος, χωρίς υποστυλώματα, όπως επίσης και ηλεκτρικούς γερανούς φόρτωσης στο λιμάνι του Πειραιά, αλλά και δύο μεγάλα υπόστεγα στο αεροδρόμιο του Σέδες στη Θεσσαλονίκη και τη μεταλλική στέγη της Δημοτικής Αγοράς Καρδίτσας, μεταξύ άλλων.

Ο Αριστόβουλος Ι. Ζάννος δείχνει τις δεξιότητές του στο μπιλιάρδο σε μέλη της οικογένειάς του.

Το ελληνικό Δημόσιο ανέθεσε στην εταιρεία πολλά και σύνθετα έργα αμυντικού ενδιαφέροντος, όπως την εξ ολοκλήρου μελέτη, σχεδίαση, κατασκευή, επιτόπια εγκατάσταση και θέση σε λειτουργία σειράς πρωτότυπων βαρέων μεταφορικών και ανυψωτικών μηχανημάτων για την αποσυναρμολόγηση, διακίνηση και μεταφορά των βαρέων ναυτικών πυροβόλων του παροπλισμένου Θ/Κ «Λήμνος», στις κορυφές των βουνών της νήσου Αίγινας για τον εξοπλισμό των εκεί ναυτικών οχυρών. Επίσης, το 1937 η εταιρεία αποπειράθηκε να δραστηριοποιηθεί στον χώρο της κατασκευής πυρομαχικών, επιδιώκοντας να υιοθετήσει υποδείγματα και ευρεσιτεχνίες βομβών αεροπλάνων και όλμων πεζικού από τη Γαλλία.

Η εταιρεία, ωστόσο, είχε δραστηριοποιηθεί, σε ό,τι κυρίως μας αφορά εδώ, στον τομέα της οδοποιίας, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1910, συνεργαζόμενη και με τον Παυσανία Μακρή στο μεγαλύτερο σχέδιο οδικών έργων του Μεσοπολέμου, αλλά και στην κατασκευή αμαξωμάτων, ύστερα από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως θα δούμε στο επόμενο τεύχος.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Νίκος Σ. Παντελάκης, Στην αυγή της ελληνικής βιομηχανίας. Αριστόβουλος Ζάννος [1856-1943]. Οδοιπορικό στη ζωή και στο έργο ενός πρωτοπόρου της ελληνικής βιομηχανίας, Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, 2022.

ΠΗΓΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ

Νίκος Σ. Παντελάκης, Στην αυγή της ελληνικής βιομηχανίας. Αριστόβουλος Ζάννος [1856-1943]. Οδοιπορικό στη ζωή και στο έργο ενός πρωτοπόρου της ελληνικής βιομηχανίας, Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, 2022.

Ανδρέας Ν. Χρόνης, Οδικές μας συγκοινωνίες και Έλληνες αμαξοποιοί, Αθήνα 2025.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ;

Αλέξανδρος Μανιατόπουλος: Εκ βαθέων

Μοντέλα που απέτυχαν επειδή οι εμπνευστές τους έκαναν τραγικά λάθη

5 μοντέλα που άλλαξαν ολόκληρο τον κόσμο